De stad onder de grond:
het hertogelijk paleis onder het Koningsplein

Het officiële ontstaan van Brussel wordt gesitueerd in 977, toen de hertog van Nederlotharingen een castrum (= versterkt kasteel) bouwde op het Sint-Gorikseiland. Toen het eiland en zijn omgeving steeds meer bevolkt raakte door koop- en ambachtslieden, werd het veeleer een woon- en handelscentrum en verloor het grotendeels zijn militaire waarde.

Toch moest Brussel verdedigd kunnen worden. Daarom bouwde hertog Lambert-Balderik een nieuw militair bolwerk, een slot "supra castrum" genaamd, op de toen nog woeste hoogte van de Coudenberg. Het kasteel werd opgetrokken van 1047 tot 1121 en werd opgenomen in de eerste .stadsomwalling Oorspronkelijk diende het uitsluitend als militaire vesting, maar vrij vlug werd het ook de verblijfplaats van de hertog en zijn gevolg: hertog Hendrik I, die regeerde van 1190 tot 1235, verliet het kasteel op Sint-Gorik om zich definitief te "vestigen" in het slot op de Coudenberg. Voor zover een middeleeuwse vorst een vaste vestigingsplaats had. En het is algemeen bekend dat de hertogen van Brabant zowel in Leuven als in Brussel verbleven.

Een hertogelijk paleis is helemaal wat anders dan een militaire versterking. Het kasteel werd dan ook verfraaid. In de XIVde eeuw werd het zelfs volledig omgebouwd - "gerenoveerd" zouden wij nu zeggen - tot een echte koninklijke residentie. De huiskapel van 1360 werd op initiatief van Filips de Schone omgebouwd tot een prachtige hofkapel. Hij wilde een kapel oprichten "zo schoon dat geen van mijn opvolgers een blaam zal geven omdat het uitzicht op de landerijen belet wordt". Deze wens had hij uitdrukkelijk in zijn testament opgenomen. Zijn wilsbeschikking werd met goed gevolg uitgevoerd, in die mate zelfs dat Filips II identiek dezelfde kapel liet bouwen in zijn Madrileense paleis.

Het paleis op de coudenbergh met het Balieplein

Naast de vele privé-vertrekken bevatte het paleis ook zalen voor de meeste bestuursorganen: onder meer de Rekenkamer en de Raadkamer waren er gevestigd. De grote zaal was zo maar eventjes 45 bij 17 meter; het plafond was niet gewelfd en evenmin ondersteund door zuilen. Een meesterwerk van de toenmalige architectuur. Vòòr het Paleis lag het Balieplein, ongeveer op de plaats van het huidige Koningsplein. De omheining van het Balieplein heeft architect H. Beyaert sterk geïnspireerd toen hij het hekken van de Kleine Zavel ontwierp.

In het paleis gonsde het van bestuurlijke en huiselijke activiteiten. In de kelders waren voortdurend koks aan de slag.
Ook in de nacht van 3 op 4 februari 1731 waren zij bezig. Men weet zelfs dat zij toen jam maakten. En plots, in het midden van die nacht, laaien de vlammen uit het hertogelijk paleis. De in de kelders ontstane brand neemt snel uitbreiding en zet het hele gebouw in lichtelaaie. Het is ongelooflijk maar waar, amper 12 uur na het ontstaan van de brand is het hertogelijk paleis uitgebrand, in de as gelegd. Enkel de hofkapel heeft het vuur grotendeels overleefd. De Brusselaars waren nochtans in groten getale toegelopen om de uitslaande brand te helpen blussen. De poorters kwamen toegestroomd; de brouwers rukten aan met hun "rollend materieel", met hun karren volgestouwd met vaten water. Maar de paleiswachters lieten niemand tot het domein toe: er bestond immers een ordonnantie die buitenstaanders verbood om het paleis te betreden tijdens de nacht. En onder het mom van "bevel is bevel" mochten de Brusselaars niet blussen en kon het paleis uitbranden. En een bevel was toen nog een bevel. Dat ondervond de hellebaardier die de aartshertogin Maria-Elisabeth, de toenmalige landvoogdes, van een gewisse verbrandingsdood redde. Zij sliep rustig door terwijl de brand woedde. Een hellebaardier drong haar slaapkamer binnen, wekte de aartshertogin die - zo zeggen de annalen - nauwelijks de tijd had om een jurk en één kous aan te trekken en droeg haar de open lucht in. Het verhaal loopt dat de reddende hellebaardier gestraft werd: het was immers ten strengste verboden om 's nachts de vorstelijke slaapvertrekken te betreden en ook het aanraken van de aartshertogin was een grove verbodsovertreding.
Zo brandde het hertogelijk paleis uit. De overheid liet de stadspoorten sluiten om dieven en helers te beletten de stad te verlaten.

Aan een heropbouw konden de Brusselaars niet denken: zij hadden hun geld en energie immers gestoken in de heropbouw van de Grote Markt na de Franse beschieting in 1695. De ruïnes van het paleis bleven dus onaangeroerd; de kapel werd zelfs gesloopt... En toen Karel van Lorreinen in 1772 het Koningsplein en zijn omgeving liet aanleggen werden de restanten van het paleis onder aarde bedolven. Zij bevinden er zich nog (zie gedenkplaat op het Belle Vue-hotel) .

Het Koningsplein

Naar: Junius Julien (1991). Ogen-blikken in Brussel: op verkenning in de Brusselse vijfhoek.
Gepubliceerd met toestemming van de auteur.
Deze pagina maakt deel uit van het Brussels OnderwijsPunt - 2002